Tag Archives: Newspeak

Doublespeak

Καθημερινώς καταιγιζόμαστε (κυρίως από τα καθεστωτικά μέσα ενημέρωσης και τους πολιτικούς) από λόγο ο οποίος, ενώ αυτάρεσκα παρουσιάζεται ως νηφάλιος και σαφής, στην ουσία  βρίθει ασαφειών, διαστρεβλώσεων και λεκτικών διαστροφών. Προϊόντος λοιπόν του οικονομικού πολέμου που έχει κηρυχθεί στις μικρομεσαίες τάξεις (ο οποίος ασαφώς και συγκεκχυμένως αναφέρεται ως «κρίση»), εκτιμώ πως δεν είναι δυνατόν να κινήσουμε τα πράγματα προς τα εκεί που θέλουμε αν πρώτα δεν βάλουμε μια τάξη στις λέξεις και τις έννοιες στο μυαλό μας. IngSoc_mottoΣοφόν το σαφές. Σκέφτηκα λοιπόν πως θα ήταν σκόπιμη μια σειρά άρθρων με στόχο την περιγραφή, αλλά και τη συστηματική αποκάλυψη και αποδόμηση αυτού που οι Αγγλόφωνοι αποκαλούν «doublespeak«.

Το παρόν άρθρο αποτελεί μια πρόχειρη απόπειρα «εισαγωγής» στο τί είναι «doublespeak» και πώς αυτό χρησιμοποιείται στον καθημερινό πολιτικό λόγο. Σε επόμενα άρθρα θα σχολιάσω αναλυτικότερα συγκεκριμένα παραδείγματα.

«Doublespeak»: όρος της αγγλικής που χρησιμοποιείται για τη χρήση γλώσσας και φρασεολογίας που σκοπίμως αποκρύπτει, διαστρεβλώνει ή αντιστρέφει το νόημα των εννοιών με στόχο την παραπλάνηση και τη διαστροφή της αλήθειας.(1)(2)
Στα ελληνικά ο πλησιέστερος όρος είναι η «διγλωσσία«, αν και θα μπορούσαν κατά περίπτωση να χρησιμοποιηθούν και άλλοι -μονολεκτικοί ή περιφραστικοί-  όροι, όπως π.χ. «διπλή γλώσσα», «αμφισημία», «διπλοσημία», «στρεψοδικία», «παραπλανητική γλώσσα», «ξύλινος λόγος», «λεκτική διαστροφή».

Στο εξής, στο παρόν άρθρο θα χρησιμοποιώ κυρίως τον ελληνικό όρο «διγλωσσία», με την επισήμανση ωστόσο της εννοιολογικής του διαφοράς από το αγγλικό «doublespeak».

Η διγλωσσία παρουσιάζεται στον λόγο με διάφορες μορφές. Παραθέτω τις συνηθέστερες από αυτές:

Ευφημισμός: έχει στόχο να καταστήσει ελκυστική (ή τουλάχιστον υποφερτή) μια δυσάρεστη αλήθεια. Παραδείγματα:

  • «εργασιακή ευελιξία» αντί «απελευθέρωση ωραρίου«
  • «απασχολήσιμος«(3)  αντί «άνεργος«
  • «Υπουργείο Προστασίας Πολίτη» αντί «Υπουργείο Δημόσιας Τάξης»
  • «συρρίκνωση» αντί «απολύσεις«

Σκόπιμη ασάφεια: χρήση όρων με ασαφή όρια και ευρεία σημασία,  χρήση  γενικών ή περιφραστικών όρων (στη  θέση  ειδικοτέρων, μονολεκτικών ή/και σαφέστερων) με στόχο την πρόκληση επικοινωνιακής σύγχυσης. Παραδείγματα:

  • «αυστηρή εισοδηματική πολιτική» αντί «λιτότητα» ή «μείωση μισθών«
  • «κοινωνικοί εταίροι» αντί «εργοδότες και εργαζόμενοι»
  • «κάμψη της συνολικής παραγωγής» αντί «ύφεση«
  • «οικονομικός μετανάστης» αντί «ξένος εργάτης»
  • «παράπλευρες απώλειες» αντί «δολοφονία αμάχων» ή «περιβαλλοντική καταστροφή»

Σχολιάζοντας τα ανωτέρω παραδείγματα, παρατηρούμε:

Στο παράδειγμα «αυστηρή εισοδηματική πολιτική» αντί  «λιτότητα» ή «μείωση μισθών«, οι αρνητικές συνδηλώσεις των όρων «λιτότητα», «μείωση μισθών» απαμβλύνονται από τον ευρύτερο, ασαφέστερο όρο «εισοδηματική», ο οποίος ναι μέν αναφέρεται σε εισοδήματα, δεν γίνεται όμως σαφές σε ποιών τα εισοδήματα αναφέρεται (των εφοπλιστών; των τραπεζιτών; των εργαζομένων; ) – κάτι που είναι σαφέστατο στην περίπτωση του όρου «μείωση μισθών»: αφορά ξεκάθαρα τους εργαζομένους. Η συμπλήρωση της φράσης με τους όρους «αυστηρή», «πολιτική», επιτείνει ακόμη περισσότερο την ασάφεια του όρου (αυστηρή προς ποιούς; τους μισθωτούς γενικά; τους φοροφυγάδες; τους εισφοροδιαφεύγοντες; ).

Στο παράδειγμα «κοινωνικοί εταίροι» αντί «εργοδότες και εργαζόμενοι», το αρνητικό πρόσημο της αντιπαλότητας που δυνητικώς συνδηλώνεται από Ανάγνωση του υπολοίπου άρθρου