Doublespeak

Καθημερινώς καταιγιζόμαστε (κυρίως από τα καθεστωτικά μέσα ενημέρωσης και τους πολιτικούς) από λόγο ο οποίος, ενώ αυτάρεσκα παρουσιάζεται ως νηφάλιος και σαφής, στην ουσία  βρίθει ασαφειών, διαστρεβλώσεων και λεκτικών διαστροφών. Προϊόντος λοιπόν του οικονομικού πολέμου που έχει κηρυχθεί στις μικρομεσαίες τάξεις (ο οποίος ασαφώς και συγκεκχυμένως αναφέρεται ως «κρίση»), εκτιμώ πως δεν είναι δυνατόν να κινήσουμε τα πράγματα προς τα εκεί που θέλουμε αν πρώτα δεν βάλουμε μια τάξη στις λέξεις και τις έννοιες στο μυαλό μας. IngSoc_mottoΣοφόν το σαφές. Σκέφτηκα λοιπόν πως θα ήταν σκόπιμη μια σειρά άρθρων με στόχο την περιγραφή, αλλά και τη συστηματική αποκάλυψη και αποδόμηση αυτού που οι Αγγλόφωνοι αποκαλούν «doublespeak«.

Το παρόν άρθρο αποτελεί μια πρόχειρη απόπειρα «εισαγωγής» στο τί είναι «doublespeak» και πώς αυτό χρησιμοποιείται στον καθημερινό πολιτικό λόγο. Σε επόμενα άρθρα θα σχολιάσω αναλυτικότερα συγκεκριμένα παραδείγματα.

«Doublespeak»: όρος της αγγλικής που χρησιμοποιείται για τη χρήση γλώσσας και φρασεολογίας που σκοπίμως αποκρύπτει, διαστρεβλώνει ή αντιστρέφει το νόημα των εννοιών με στόχο την παραπλάνηση και τη διαστροφή της αλήθειας.(1)(2)
Στα ελληνικά ο πλησιέστερος όρος είναι η «διγλωσσία«, αν και θα μπορούσαν κατά περίπτωση να χρησιμοποιηθούν και άλλοι -μονολεκτικοί ή περιφραστικοί-  όροι, όπως π.χ. «διπλή γλώσσα», «αμφισημία», «διπλοσημία», «στρεψοδικία», «παραπλανητική γλώσσα», «ξύλινος λόγος», «λεκτική διαστροφή».

Στο εξής, στο παρόν άρθρο θα χρησιμοποιώ κυρίως τον ελληνικό όρο «διγλωσσία», με την επισήμανση ωστόσο της εννοιολογικής του διαφοράς από το αγγλικό «doublespeak».

Η διγλωσσία παρουσιάζεται στον λόγο με διάφορες μορφές. Παραθέτω τις συνηθέστερες από αυτές:

Ευφημισμός: έχει στόχο να καταστήσει ελκυστική (ή τουλάχιστον υποφερτή) μια δυσάρεστη αλήθεια. Παραδείγματα:

  • «εργασιακή ευελιξία» αντί «απελευθέρωση ωραρίου«
  • «απασχολήσιμος«(3)  αντί «άνεργος«
  • «Υπουργείο Προστασίας Πολίτη» αντί «Υπουργείο Δημόσιας Τάξης»
  • «συρρίκνωση» αντί «απολύσεις«

Σκόπιμη ασάφεια: χρήση όρων με ασαφή όρια και ευρεία σημασία,  χρήση  γενικών ή περιφραστικών όρων (στη  θέση  ειδικοτέρων, μονολεκτικών ή/και σαφέστερων) με στόχο την πρόκληση επικοινωνιακής σύγχυσης. Παραδείγματα:

  • «αυστηρή εισοδηματική πολιτική» αντί «λιτότητα» ή «μείωση μισθών«
  • «κοινωνικοί εταίροι» αντί «εργοδότες και εργαζόμενοι»
  • «κάμψη της συνολικής παραγωγής» αντί «ύφεση«
  • «οικονομικός μετανάστης» αντί «ξένος εργάτης»
  • «παράπλευρες απώλειες» αντί «δολοφονία αμάχων» ή «περιβαλλοντική καταστροφή»

Σχολιάζοντας τα ανωτέρω παραδείγματα, παρατηρούμε:

Στο παράδειγμα «αυστηρή εισοδηματική πολιτική» αντί  «λιτότητα» ή «μείωση μισθών«, οι αρνητικές συνδηλώσεις των όρων «λιτότητα», «μείωση μισθών» απαμβλύνονται από τον ευρύτερο, ασαφέστερο όρο «εισοδηματική», ο οποίος ναι μέν αναφέρεται σε εισοδήματα, δεν γίνεται όμως σαφές σε ποιών τα εισοδήματα αναφέρεται (των εφοπλιστών; των τραπεζιτών; των εργαζομένων; ) – κάτι που είναι σαφέστατο στην περίπτωση του όρου «μείωση μισθών»: αφορά ξεκάθαρα τους εργαζομένους. Η συμπλήρωση της φράσης με τους όρους «αυστηρή», «πολιτική», επιτείνει ακόμη περισσότερο την ασάφεια του όρου (αυστηρή προς ποιούς; τους μισθωτούς γενικά; τους φοροφυγάδες; τους εισφοροδιαφεύγοντες; ).

Στο παράδειγμα «κοινωνικοί εταίροι» αντί «εργοδότες και εργαζόμενοι», το αρνητικό πρόσημο της αντιπαλότητας που δυνητικώς συνδηλώνεται από το «εργοδότες και εργαζόμενοι» μετατρέπεται σε θετικό μέσω της αντικατάστασής του από το «εταίροι«: οι εταίροι έχουν κοινά συμφέροντα και εξ’ ορισμού δεν είναι αντίπαλοι.

Το παράδειγμα «Υπουργείο Προστασίας Πολίτη» αντί «Υπουργείο Δημόσιας Τάξης»… είναι αυτοεπεξηγηματικό. Απλώς αναρωτιόμαστε πώς θα το σχολίαζε ο George Orwell, ο οποίος με το «Ministry of Love« (Υπουργείο Αγάπης) που περιγράφει στο «1984» ενέπνευσε τον Γ.Α. Παπανδρέου για αυτήν την σαρκαστική μετονομασία του Υπουργείου.

Παρατηρούμε λοιπόν οτι η διγλωσσία, μέσω διαφόρων λεκτικών μηχανισμών όπως περίφραση, πολυσημία, συνδήλωση, αντικατάσταση με συνώνυμα, αντώνυμα, υπώνυμα (=ειδικότερα) και υπερώνυμα (=γενικότερα), επιχειρεί την λεκτική διαστροφή, την συγκάλυψη της αλήθειας, συχνά την πλήρη αντιστροφή των εννοιών. Στόχος της διγλωσσίας είναι τελικώς η παραπλάνηση μέσω της πρόκλησης επικοινωνιακής σύγχυσης.

Την επόμενη φορά που θα δείτε τις ειδήσεις των 8.00, βάλτε τις κάτω από το μικροσκόπιο και ερευνήστε για «doublespeak». Τα αποτελέσματα θα σας εκπλήξουν. Αν είστε επίμονοι και το κάνετε συστηματικά, κάποια στιγμή, αηδιασμένοι, θα κλείσετε οριστικά την τηλεόρασή σας – για να αρχίσουν και πάλι οι λέξεις να αποκτούν το αληθινό τους νόημα.

Πηγές – παραπομπές – υποσημειώσεις:

(1) Doublespeak – Wikipedia

(2) Αν και τον όρο «doublespeak» δεν τον εισήγαγε ο George Orwell, είναι προφανής η συσχέτιση του τόσο με τους όρους «newspeak» και «doublethink» που εισήγαγε στο βιβλίο του «1984«, όσο και με τις απόψεις του Orwell για τον πολιτικό λόγο που διατυπώνει στο έργο του «Politics and the English language«: ο Orwell πίστευε πως ο πολιτικός λόγος δεν έχει πρόθεση να εκφράσει την αλήθεια, αλλά να την αποκρύψει – και επομένως, ο λόγος αυτός είναι κατ’ ανάγκην ασαφής και κενός νοήματος.

(3) Πρόκειται για αδόκιμο νεολογισμό, ο οποίος αν δεν απατώμαι εισήχθη επί πρωθυπουργίας Κ. Σημίτη.

(4) Γιώργος Ι. Ξυδόπουλος: Η «διπλή» γλώσσα της επικοινωνίας.  5ο Συνέδριο «Ελληνική Γλώσσα και Ορολογία», Λευκωσία, Κύπρος, 13-15 Νοεμβρίου 2005.

Advertisements

7 responses to “Doublespeak

  1. Pingback: Doublespeak « Η καλύβα ψηλά στο βουνό

  2. Αναγνώστης ο αθηναίος Απρίλιος 9, 2012 στο 4:04 μμ

    Βασίλη καλησπέρα, θα σου έλεγα ότι αυτό που περιγράφεις είναι απλώς μια έκφραση (από τις πολλές) ενός γενικότερου προβλήματος.
    Η γνώμη μου είναι ότι αφορά γενικότερα τον πολιτικό λόγο και όχι απλώς μια συγκεκριμένη πλευρά του πολιτικού φάσματος.
    Επίσης θα ήθελα να επικεντρώσω στο ότι η χρήση αυτών των μεθόδων είναι δευτερευόντως αποτέλεσμα μιας συγκροτημένης πολιτικής προπαγάνδας (βεβαίως είναι και τέτοιο και εδώ θα συμφωνήσουμε με όσα παραθέτεις), αλλά είναι κυρίως αποτέλεσμα αδυναμίας έκφρασης και ερμηνείας όσων συμβαίνουν σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο στο πεδίο της Πολιτικής, υπάρχει κενό διαμεσολάβησης δηλαδή και άρα οι όποιες απεικονίσεις γίνονται χονδροειδώς με μέσα της μπρούτας πολτικής για την προπαγάνδα.
    Εϊναι αυτό που λέμε ότι στο έδαφος της αδυναμίας λειτουργίας ενός ρόλου ευδοκιμούν παρε(γ)κλίσεις.
    Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ισχύουν αυτά που λες ως ένα προς ένα σημείο.

    Θα άξιζε νομίζω τον κόπο να διευρύνουμε το πεδίο των παραδειγμάτων που θα βάλουμε στη βάσανο της εξέτασης που προτείνεις (και την βρίσκω εύστοχη ως μέθοδο γενικά) και σε μεγαλύτερο ιστορικό εύρος, αλλά και με ευρήματα προς εξέταση και από την αυτοπροσδιοριζόμενη ως αντίπαλη πλευρά.
    Αν δούμε κοινά στοιχεία, τότε στο συμπέρασμα θα πρέπει να συμπεριλάβουμε και την οπτική μου, κυρίς σχετικά με το πώς θα ανασχέσουμε αυτήν την κακή και επιβλαβή μέθοδο.

    Καλή αρχή πάντως!!

  3. Δύστροπη Πραγματικότητα Απρίλιος 9, 2012 στο 4:42 μμ

    Πολύ ενδιαφέρουσα ανάρτηση. Και άπτεται ενος ευρύτερου θέματος που πάντα το έβρισκα εξαιρετικά ενδιαφέρον, την πολιτική χρήση της γλώσσας (αλλά και το πως επηρεάζει η γλώσσα την σχέση μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχούμενων).

    Βρίσκω επίσης πολύ καλή την ιδέα των παραπομπών, ακόμα περισσότερο δε εαν σε αυτές περιλαμβάνονται και επιστημονικά άρθρα, όπως αυτό του κ. Ξυδόπουλου.

  4. Βασίλης Απρίλιος 9, 2012 στο 5:04 μμ

    Αναγνώστη,

    #Η γνώμη μου είναι ότι αφορά γενικότερα τον πολιτικό λόγο#
    συμφωνώ, άλλωστε οι απόψεις του Orwell που παραθέτω στην υποσημείωση λειτουργούν προς επίρρωση αυτής της θέσης. Θέλω να προσθέσω απλώς οτι η ανάγκη για πολιτικό λόγο ασαφή και στρεβλωτικό προκύπτει συνήθως όταν βρίσκεται σε διάσταση η πραγματικότητα με αυτό που θέλει να παρουσιάσει ο ομιλών/γράφων. Αρα, είναι αναμενόμενο να εμφανίζεται συχνότερα σε καθεστώτα αντιλαϊκά (κάθε αποχρώσεως – ό,τι κι αν σημαίνει αυτό).

    #και όχι απλώς μια συγκεκριμένη πλευρά του πολιτικού φάσματος / να διευρύνουμε το πεδίο των παραδειγμάτων#
    Είναι σαφές πως τα παραδείγματα που παραθέτω έχουν αντληθεί αποκλειστικώς από τον «καθεστωτικό» λόγο της καθ’ ημάς πραγματικότητας, αφού η πραγματικότητα που βιώνουμε είναι κυρίως προϊόν της πολιτικής των ιδίων πολιτικών υποκειμένων που αρθρώνουν αυτόν τον πολιτικό λόγο. Βεβαίως μπορούμε να διευρύνουμε «το πεδίο των παραδειγμάτων» – γιατί όχι; Ωστόσο, η επιθυμία (μου) να αλλαχθεί η παρούσα κατάσταση οδηγεί στην ανάγκη να αποδομηθεί πρωτίστως αυτός συγκεκριμένα ο καθεστωτικός «διγλωσσικός» λόγος – αυτο θεωρώ ως άμεση προτεραιότητα.

    #η χρήση αυτών των μεθόδων είναι δευτερευόντως αποτέλεσμα μιας συγκροτημένης πολιτικής προπαγάνδας#
    Δεν θέλω από το άρθρο να δοθεί η εντύπωση οτι αυτά που περιγράφονται γίνονται πάντοτε βάσει οργανωμένου πολιτικού σχεδίου και συγκροτημένης προπαγάνδας. Απλώς, η ανάγκη για συγκάλυψη μιας δυσάρεστης αλήθειας οδηγεί -όχι απαραίτητα «βάσει σχεδίου», το τονίζω- πολιτικούς και ΜΜΕ στην υιοθέτηση φρασεολογίας που «στρογγυλεύει» τα αιχμηρά και «ωραιοποιεί» τα άσχημα.

    #είναι κυρίως αποτέλεσμα αδυναμίας έκφρασης και ερμηνείας όσων συμβαίνουν σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο#
    Σωστά. Εάν π.χ. ο εργαζόμενος ήταν σε θέση να αντιληφθεί και να κατανοήσει τις συνέπειες της Α μισθολογικής πολιτικής, οι σκόπιμες ασάφειες του καθεστωτικού λόγου θα ήταν άχρηστες. Εκμεταλλευόμενος ακριβώς αυτήν την «αδυναμία ερμηνείας» που περιγράφεις, ο «διγλωσσικός» πολιτικός λόγος επιτυγχάνει το σκοπό του – την επικοινωνιακή σύγχυση.

    Ευχαριστώ για τις ευχές σου!

  5. Pingback: Η μακροβιότητα προβληματίζει το ΔΝΤ « Πύρ αείζωον

  6. Pingback: Coca Cola-3E – Διατροφικό σκάνδαλο με ζιζανιοκτόνο σε αναψυκτικά « Πύρ αείζωον

  7. Pingback: “Ξένιος Ζεύς”: όταν οι λέξεις εννοούν τα αντίθετά τους « Πύρ αείζωον

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s